Văn Hóa

Thủy điện trong điện ảnh

Việc xây dựng các nhà máy thủy điện lớn luôn là một công việc khó khăn, phức tạp và đòi hỏi rất nhiều yếu tố. Trong lịch sử phát triển ngành thủy điện trên thế giới, đã có không ít dự án mà câu chuyện về nó rất thú vị, đáng nhớ, đến mức đã trở thành nguồn cảm hứng để đưa vào các tác phẩm nghệ thuật

Thủy điện là một nguồn năng lượng sạch và có trữ lượng rất dồi dào, đã được hình thành và phát triển từ hơn một trăm năm nay. Được mệnh danh là “than trắng”, các dự án nhà máy thủy điện, với hình ảnh đặc trưng là các con đập hùng vĩ chắn ngang các dòng sông, đã xuất hiện ở rất nhiều nơi trên thế giới, với qui mô và công suất ngày càng lớn. Nhà máy thủy điện đầu tiên là Vulcan Street Plant, vận hành ngày 30/9/1882 ở Wisconsin, Mỹ với công suất 12,5 KW. Từ đó đến nay, trong quá trình công nghiệp hóa mạnh mẽ trên khắp thế giới, hàng loạt  dự án thủy điện công suất lớn lần lượt xuất hiện. Nhà máy Hoover ở Mỹ (năm 1936) có công suất 1345MW, Grand Coulee ở Mỹ (năm 1942) có công suất 6809 MW, Itaipu ở Brazil-Paraquay (năm 1984) có công suất 14000 MW, Three Gorges (Tam Hiệp) ở Trung Quốc (năm 2008) có công suất 22500 MW. Ở Việt Nam, nhà máy thủy điện Sơn La, nằm tại huyện Mường La, tỉnh Sơn La, hoàn thành năm 2012, với công suất 2400 MW là nhà máy lớn nhất (tính cho cả khu vực Đông Nam Á).

Việc xây dựng các nhà máy thủy điện lớn luôn là một công việc khó khăn, phức tạp và đòi hỏi rất nhiều yếu tố. Trong lịch sử phát triển ngành thủy điện trên thế giới, đã có không ít dự án mà câu chuyện về nó rất thú vị, đáng nhớ, đến mức đã trở thành nguồn cảm hứng để đưa vào các tác phẩm nghệ thuật. Một vài bộ phim khá nổi tiếng sau đây đã đề cập đến những câu chuyện như vậy.

WILD RIVER (Dòng sông hoang dã) – Điện ảnh Mỹ - 1960 - ĐD: Elia Kazan

Nội dung phim

Bộ phim nói về con sông Tennessee, một trong những con sông lớn nhất nước Mỹ, dài 1504km, nằm ở phía đông nam nước này, hình thành nên lưu vực sông Tennessee rộng lớn và trù phú. Tuy nhiên, đây cũng là một con sông “hoang dã”, với rất nhiều lần gây lũ lụt khủng khiếp, cướp đi sinh mạng, nhà cửa, mùa màng của cư dân sinh sống 2 bên dòng sông. Sau một trận lụt lớn năm 1933, Tổng thống Mỹ F.D.Roosevelt đã ký đạo luật hành động Tennessee, theo đó thành lập một cơ quan quản lý lưu vực sông Tennessee, với tên gọi Tennessee Valley Authority (TVA). Cơ quan này có nhiệm vụ nghiên cứu, lập kế hoạch xây dựng các con đập trên dòng sông này để khống chế tình trạng lũ lụt. Họ cũng đồng thời phụ trách việc thu mua-đền bù đất đai nằm trong khu vực dự kiến xây dựng để tạo mặt bằng cho các dự án.

Nhân vật chính trong phim là một nhân viên TVA, trong quá trình đi thu mua, đền bù đất trong vùng ngập nước của một hồ chứa đang xây dựng, đã gặp phải sự bất hợp tác của một số gia đình sinh sống lâu đời trên một hòn đảo nằm giữa sông, mà đứng đầu là một cụ bà cao tuổi, có quan điểm chính trị đối lập, và nghi ngờ hoạt động của cơ quan TVA. Bằng nhiều biện pháp thuyết phục, sự kiên trì, chân thành tìm hiểu tâm tư, nguyện vọng của những người trong cuộc, anh chàng này cuối cùng cũng thành công trong công việc của mình, đồng thời tìm được tình yêu với cô cháu gái xinh đẹp của bà cụ.

Một số hình ảnh trong phim

Con sông Tennessee thường xuyên gây ra lũ lụt khi chưa được khống chế

 Hòn đảo nằm giữa sông cần phải di dời khi xây dựng đập

Con đập dâng nước thành công sau khi đã di dời hết dân cư

Câu chuyện đằng sau bộ phim

Bộ phim lấy cảm hứng từ hoạt động của cơ quan TVA, và quá trình hoạt động quyết liệt và hiệu quả của họ trong công cuộc chinh phục con sông “hoang dã” Tennessee. TVA là một cơ quan thuộc chính phủ, phụ trách các công việc phòng lũ, tưới tiêu, điều tiết vận tải thủy, sản xuất điện, phân phối điện… với mục tiêu chính là thúc đẩy nền kinh tế khu vực thung lũng Tennessee, một trong những vùng bị ảnh hưởng nặng nề nhất trong thời kỳ Đại suy thoái (Great Depression) 1929-1939. Kể từ khi thành lập, họ đã quy hoạch được 8 dự án đập thủy điện trên dòng sông này, biến nó từ một con quái thú hung dữ, thường xuyên gây họa thành một nguồn lợi thủy điện lớn, đồng thời khống chế thành công tình trạng lũ lụt. Cùng với đập Wilson đã được xây dựng trước đó, trên dòng chính sông Tennessee đã hình thành 9 con đập chặn ngang, trong đó có nhiều công trình vĩ đại như đập Kentucky, cao 63m, dài 2567m; đập Pickwick Landing cao 34m, dài 2352m; đập Chickamauga, cao 39m, dài 1800m…. Nhờ hoạt động tích cực của TVA, người dân ở nhiều vùng quanh thung lũng Tennessee đã có điện dùng, hoặc không phải mua điện với giá cao từ các nhà phân phối điện tư nhân (thực trạng phổ biến trước khi có sự ra đời của TVA), qua đó, nền kinh tế, sản xuất được tạo động lực và giữ ổn định. Cho đến nay, TVA vẫn là đại lý cung cấp điện lớn nhất nước Mỹ, và hoạt động của họ ngày càng mở rộng, xây dựng thêm rất nhiều công trình hồ đập trên các sông nhánh của dòng sông Tennessee, trờ thành một kiểu mẫu trong công cuộc chinh phục các con sông và cả lòng người.

Tổng thống Mỹ Truman phát biểu khi đến thăm đập Kentucky - đập lớn nhất trên sông Tennesse

Suy ngẫm rút ra từ bộ phim

Những cơ quan làm việc chuyên tâm, hiệu quả, trên tinh thần vì lợi ích nhân dân thì không ngại bất cứ thách thức nào.

 

DELIVERANCE(Cứu nguy) – Điện ảnh Mỹ - 1972 – ĐD: John Boorman

Nội dung phim

Con sông Cahulawassee nằm ở phía bắc bang Georgia là một con sông hùng vĩ, với cảnh sắc tự nhiên vùng thung lũng lòng sông rất đẹp. Tuy nhiên, những cảnh sắc đó sẽ sớm mất đi bởi nơi đây sắp sửa xây dựng một con đập lớn, phục vụ cho một dự án thủy điện. Bốn người bạn thân ở thành phố Atlanta  yêu thích tự nhiên và đam mê du lịch mạo hiểm, đã lên kế hoạch “phượt” trên con sông này bằng thuyền, với mong muốn trải nghiệm lần cuối và chinh phục sự thách thức, hiểm trở của con sông, trước khi nó biến thành một hồ chứa lớn. Tuy nhiên, hành trình của họ diễn ra không suôn sẻ như dự định, khi họ gặp nhiều sự cố, đụng độ bọn người xấu, thậm chí nguy hiểm tính mạng. Chỉ có tình bạn bền chặt và sự mạnh mẽ, dũng cảm mới giúp họ trải qua hành trình an toàn.

Một số hình ảnh trong phim

Hành trình mạo hiểm trên sông

Cảnh sắc hùng vĩ của dòng sông Chattuga – địa điểm quay phim thực tế

Công trường xây dựng đập

Câu chuyện đằng sau bộ phim

Kịch bản bộ phim này được dựa trên cuốn tiểu thuyết cùng tên của nhà văn James Dickey. Con sông Cahulawassee trong phim là một địa danh hư cấu, tuy nhiên, nó được tác giả lấy cảm hứng từ con sông Coosawattee, nằm ở tây bắc bang Georgia. Con sông này trên thực tế cũng được chặn lại bằng một con đập – tên là đập Carters, để sau đó hình thành nên hồ chứa Carters. Đập Carters là một đập đất đắp cao 136m (là đập đất cao nhất vùng phía đông sông Missisippi), đỉnh đập rộng 12m, được khởi công từ năm 1962 và hoàn thành vào năm 1977 (15 năm thi công). Hồ chứa Carters có nhiệm vụ chính là điều tiết lũ hàng năm cho thung lũng sông Etowah ở hạ lưu. Ngoài ra, nó còn phục vụ phát điện cho một nhà máy thủy điện kiểu tích năng với công suất 2x125MW, với lượng nước đi qua turbine hàng ngày là 3,9 triệu m3. Hồ Carters hiện nay là một địa danh du lịch rất nổi tiếng ở bang Georgia, với khung cảnh ven hồ là dãy núi Calhoun và Ellijay tuyệt đẹp, là địa điểm lý tưởng để dã ngoại, cắm trại, đi săn, câu cá, bơi thuyền… Bộ phim Deliverance nói trên cũng góp phần quảng bá cho hồ chứa này khá nhiều. Một chi tiết đáng chú ý là sau khi phát hành bộ phim, rất nhiều thanh niên trẻ đã bắt chước theo những nhân vật trong phim, tìm đến địa điểm quay phim thực tế là con sông Chattuga để thực hiện chuyến hành trình mạo hiểm, khiến chỉ riêng trong năm đó, đã có 30 người chết đuối.

Toàn cảnh đập và hồ chứa Carters

Suy ngẫm rút ra từ bộ phim

Những dự án thủy điện có thể sẽ lấy mất những con sông dữ dội, những cảnh sắc cuốn hút, nhưng sẽ trả lại những hồ chứa hiền hòa và không kém phần tươi đẹp. Bởi vậy, không phải ngẫu nhiên mà người ta nói: những người xây dựng thuỷ điện là những người đi thuần phục các con sông.

NORTHFORK (Thị trấn Northfork) – Điện ảnh Mỹ - 2003 – ĐD: Michael Polish

Nội dung bộ phim

Lấy bối cảnh năm 1955, tại thị trấn nhỏ Northfork, thuộc bang Montana – Mỹ. Bộ phim nói về thị trấn nhỏ nằm bên bờ một con sông, nơi sẽ nhanh chóng bị nhấn chìm khi công trình đập thủy điện phía hạ lưu chuẩn bị tích nước. Tất cả các cư dân của thị trấn đã di dời theo qui định, ngoại trừ một nhóm nhỏ gồm 65 người chưa hợp tác vì nhiều lý do khác nhau: một cha xứ mộ đạo và nhân hậu, một cậu bé ốm yếu bị cha mẹ bỏ rơi, một bà chủ quán rượu già cả và ngang bướng, một chủ đất hung hăng, sẵn sàng nổ súng vào những người đến làm việc, một lão nông gàn dở, đã đưa ngôi nhà của mình lên 1 con thuyền để sẵn sàng sống lênh đênh trên mặt hồ… Công ty thực hiện dự án cử một tốp nhân viện thuộc ủy ban di dân đến thuyết phục những người này, và quá trình thực hiện công việc của họ diễn ra đầy khó khăn , với nhiều chuyện dở khóc dở cười.

Nhà máy thủy điện trong phim

Cảnh di dời các ngôi mộ trong phim

Cách đối phó vừa ngang bướng, vừa hài hước để chống di dời trong phim: đưa nhà lên thuyền

Câu chuyện đằng sau bộ phim

Mặc dù bối cảnh trong phim là tại bang Montana (vùng có tiềm năng thủy điện lớn nhất nước Mỹ), một số cảnh trong phim được quay bên trong nhà máy thủy điện nổi tiếng Fort Peck (có con đập cao nhất, nằm trên dòng sông Missouri dài nhất nước Mỹ), nhưng câu chuyện thực sự được đề cập trên thực tế là dự án thủy điện Norfork ở bang Arkansas. Câu chuyện về Norfork là một ví dụ điển hình về việc một dự án thủy điện có thể tác động như thế nào đến kinh tế, xã hội, và môi trường vùng dự án, và những yếu tố đó tác động ngược lại dự án ra sao.

Dự án thủy điện Norfork được lên kế hoạch xây dựng trên sông North Fork tại quận Baxter, bang Arkansas, là một vùng nông nghiệp nghèo nàn, với mức thu nhập đầu người rất thấp. Norfork là một trong những dự án đầu tiên được triển khai theo đạo luật phòng chống lũ năm 1937 (Flood Control Act), ký bởi tổng thống Roosevelt, là một quy hoạch những công trình phòng lũ cần thiết phải xây dựng để bảo vệ những khu vực hay phải chịu thiên tai của nước Mỹ. Khi dự án được phê duyệt, chính quyền và nhân dân trong vùng nhiệt liệt ủng hộ bởi nó hứa hẹn sẽ đem lại nhiều công ăn việc làm và thúc đẩy kinh tế trong vùng. Theo thiết kế ban đầu, hồ chứa Norfork sau khi hình thành chỉ có mục đích trữ nước tưới tiêu và phòng lũ. Tuy nhiên, người dân trong vùng và các vùng lân cận tin rằng, nếu dự án bao gồm cả một nhà máy thủy điện thì sẽ có lợi hơn cho họ về mặt kinh tế (như đã biết, ở Mỹ có nhiều nhà cung cấp điện, người dân Mỹ không được trợ giá điện, và nếu có một nhà máy sản xuất điện ở gần thì nhiều khả năng họ sẽ được hưởng lợi). Các cuộc vận động diễn ra mạnh mẽ sau đó, và cuối cùng, yêu cầu bố trí thêm nhà máy thủy điện được chấp thuận, với lý do cần bổ sung nguồn năng lượng để phục vụ sản xuất cho thời kì chiến tranh (Thế chiến II).

Trong khi đơn vị thiết kế phải nghiên cứu bố trí lại công trình đầu mối thì dự án lại gặp phải khó khăn về nguồn vốn. Đạo luật kiểm soát chi tiêu trong thời kì chiến tranh đã hạn chế nhiều dự án chưa thật sự cấp bách, và quá trình xét duyệt mất khá nhiều thời gian, tuy nhiên, cuối cùng, dự án đập Norfork cũng được thông qua. Dự án được khởi công năm 1941, chậm vài năm so với dự kiến, trong sự hồ hởi của dân cư trong vùng, với thiết kế bổ sung một nhà máy thủy điện với 4 tổ máy, tổng công suất 160MW. Tuy vậy, do những khó khăn về nguồn vốn trong quá trình xây dựng, cuối cùng, nhà máy chỉ được lắp đặt 2 tổ máy, 2 tổ máy còn lại vẫn để ở chế độ chờ, với 2 đường ống áp lực được nút tạm bằng bê tông (cho đến ngày nay).

Một khó khăn khác của dự án là vấn đề di dân và đền bù giải phóng mặt bằng. Đập Norfork đã được chọn tuyến để ảnh hưởng ít nhất đến dân cư. Trong diện tích rất lớn 8800 ha lòng hồ, chỉ có 400 hộ dân phải di dời, nhưng mặt khác, lại có tới 26 nghĩa địa phải di chuyển. Đây là một vấn đề khá nhạy cảm, bởi toàn bộ dân cư trong vùng theo Công giáo, các ngôi mộ được xây cất rất cẩn thận, và với tập quán của người Công giáo, mộ phần cực kỳ kiêng kị cải táng. Việc di dời một số lượng lớn các ngôi mộ đòi hỏi một quá trình vận động rất kiên trì và mềm mỏng. Vấn đề đền bù cũng vấp phải khá nhiều ý kiến phải đối, khi theo luật của chính phủ, chủ đầu tư dự án chỉ đồng ý đền bù cho những chủ sở hữu đất có nhà cửa, trang trại xây dựng trên đó; trong khi vùng dự án có rất nhiều đất đai không sử dụng được do quá cằn cỗi. Quá trình giải phóng mặt bằng cho dự án cũng kéo dài rất lâu, với nhiều xung đột và cuối cùng phải dẫn đến những thỏa hiệp để hợp tình hợp lý với các bên.

Postcard du lịch: Hồ Norfork – giờ đã trở thành một địa danh nổi tiếng

Suy ngẫm rút ra từ bộ phim

Các dự án thủy điện muốn thực hiện thuận lợi thì không thể thiếu sự đồng thuận của dân cư trong vùng dự án, và quá trình làm việc với người dân cũng đòi hỏi sự chân thành, khéo léo và thấu hiểu tập quán, văn hóa cũng như nhu cầu thực tế của người dân.

Kết

Một số bộ phim kể trên đã đưa ra cái nhìn khá tổng quát về các dự án thủy điện và các khía cạnh khác nhau của nó. Ngoài việc giải trí, các bộ phim này cũng giúp nhiều người hiểu hơn đôi chút về quá trình thực hiện việc quản lý, xây dựng một công trình thủy điện. Tuy nhiên, các công việc đó trên thực tế, đôi khi còn thú vị, nên thơ hơn, và cũng có thể gian khổ, hiểm nguy hơn cả những hư cấu trong phim. Với mỗi cá nhân làm việc trong lĩnh vực thủy điện, thì công việc và cuộc sống của họ cũng đa dạng, ly kì, đầy màu sắc, không kém một bộ phim nổi tiếng nào. Và trong thâm tâm, họ luôn tự hào về điều đó.

TAGS:
Tác giả: Lê Nam Thắng sưu tầm ; xuất bản: 25/05/2016 02:03
Họ tên của bạn
Địa chỉ Email  
Tiêu đề
Nội dung
Mã xác nhận
Gửi nhận xét

Thư viện Video